ILOILO – Kilala ang Pilipinas nga isa sa mga pungsod sa bug-os kalibutan nga may pinakamalawig kag pinakaistrikto nga lockdown. Marso 16, 2020 sang ginpatuman ang enhanced community quarantine (ECQ) sa Luzon kun sa diin 53.3 million ka tawo ang ginmanduan nga magtinir sa sulod sang balay bangud sa pamahog sang virus. Umpisa sang amo nga bulan kag isa ka tuig na ang nagligad, nanuhay-tuhay nga community quarantine orders ang ginpatuman sa bug-os nga pungsod.
Kahapon nga adlaw, Marso 29, narekord ang 10,016 ka bag-o nga kaso sang coronavirus, ‘pinakamataas’ nga single-day COVID-19 infections sa pungsod halin sang nag-umpisa ang pandemya sa Pilipinas.
“Ano abi ang epekto sini kun naga-sige kita lockdown? The fact nga sang una pa ta naga-lockdown kag imbes nga nagagamay, nagadamo pa gid gani. Why don’t we take a look at it, no? Kun gina-manage naton ang COVID…example abi ginikanan ka, pwede bala nga magpinangutang ka kag magpinangutang kag ibubo mo tanan sa isa mo ka bata tapos ang iban mo nga bata magkalalupsay na to gali sa malnutrition kag kun ano-ano pa [nga balatian]?,” pahayag ni Dr. Dolores Octaviano, isa ka endocrinologist kag anay presidente sang Doctors For Life – Philippines, sa exclusive interview sang Bombo Radyo, Marso 29.
Ang pahayag ni Dr. Octaviano ang kasunod sang gin-release sang Philippine Statistics Authority (PSA) nga ikapito ang COVID-19 sa mga nagapanguna nga rason sang kamatayon sa Pilipinas sang 2020.
Ang una nga tatlo ka leading cause of death sa pungsod amo man ang leading cause of death sang 2019: ischaemic heart diseases (99,680 death), neoplasms (62,289 deaths), kag cerebrovascular diseases (59,736 deaths).
Sunod diri amo ang diabetes mellitus (37,265 deaths), pneumonia (32,574 deaths), kag hypertensive viruses (29,511 deaths).
Ikapito ang COVID-19 virus [not identified] nga may 19,758 bangud ginbase sang PSA ang record sa ‘descriptions nga nakasulat sa medical certificate portion sang tanan nga death certificates nga nabaton kag gincertify sang Local Health Officers.
Pahayag ni Dr. Octaviano, dapat kuntani nga balansehon sang gobyerno ang response sa tanan nga balatian sa baylo nga ibubo ang tanan nga resources sa COVID-19 response apisar may mga balatian pa nga may mas mataas nga mortality rate ipaanggid sa COVID-9.
“Kun sa balance, daw tama ka bug-at ang ginbutang nila nga attention sa COVID-19. Sa sobra nga kakulba sa COVID-19, gina-hala lockdown ang tawo. Dugay-dugay lockdown. Dugay-dugay lockdown. Kun kaisa, bilog nga barangay. Kun kaisa, bilog nga banwa. Kun kaisa, bilog nga probinsya. Sang san-o gani to, bilog gid nga Pilipinas!”
‘HOLISTIC NGA PAGLANTAW SA COVID-19 SITUATION’
Ginpaanggid ni Dr. Octaviano ang sitwasyon sang Pilipinas sa sitwasyon nga mahimo matabo sa sulod sang panimalay.
“Ano abi kun holistic ang pagtan-aw naton sa bug-os nga sitwayon sang aton nga pungsod kag indi lang kita mag-focus sa isa ka balatian? Daw parehas man na bala sa isa ka pamilya. Sa 10 mo ka bata… natam-an mo ka focus atong isa mo ka bata nga may gamay nga balatian. Nalipat ka nga may iban ka pa gid gali nga mga bata kag wala ka nakahibalo nga mas problemado pa gid gali ang isa mo ka bata. Te ano bi kun una to nga napatay ukon nadisgrasya ang isa mo ka bata nga wala mo nahatagan atensyon?”
Sa malawig naman nga quarantine sa mga tawo nga nagaka-infect sang virus, mas maayo suno sa natungdan nga bag-uhon ang approach para sa isa ka tawo nga ‘naturally a social-being’. Ini agud malikawan man ang stress nga amo naman ang posible magtuga sang lain naman nga balatian.
“Kun i-lockdown mo o ibilin mo sa quarantine center kag kun may problema na siya nga daan sa heart, i-imagine mo ang stress, ha. Unahon ko ang stress, imagine mo tama ka daku nga stress kay indi ka ka-obra. Indi ka ka-gwa. Imagine mo ang 14 days, grabe ang stress ya, so ano ang matabo sa sulod sang 14 days?”
‘SOME SENSE OF SANITY: AN APPEAL’
Wala man napunggan ni Octaviano ang paghibi bangud sa nadingot nga kinamatarong sa simple nga pag-uyat sang kamot kag bisan ang pagpangadi kun mapatay ang tawo nga infected sang COVID-19. Ini bangud kun mapatay ang tawo sa COVID-19, protocol gid nga i-cremate ang bangkay.
“Tama kasakit na mo. Ibutang mo lang ang kaugalingon mo sa mga tawo nga ini nga kun i-imagine mo bi, ang Lolo ya bi o ginikanan ya napatay tapos indi man sila makapalapit, indi makapangadi nga tani gina-rosaryohan ina. Ang ginatawag nga grieving process bala. Bisan mapatay man na tani bala kun nauyatan mo man lang tani ang kamot ya.”
Apelar sang natungdan sa gobyerno, dapat nga lantawon ang overall picture agud makit-an gid kun ano ang problema. Indi maayo suno sa iya nga nagakapatay ang mayorya sang pumuluyo nga indi matalupangdan bangud lunsay lang COVID-19 ang focus sang gobyerno.
“Okay man na nga tagaan naton sang atensyon ang COVID-19 but not to the detriment of other diseases nga mas makamamatay sangsa COVID. Balansehon naton. Basi mawili kita kag igu naton mamarasmasan nga napatay na gali ang majority of people kay nalipat kita nga may heart sila nga pwede ma-untat sang beat, may utok sila nga pwede ma-stroke, kag may kidney sila nga pwede maguba. I appeal to the authority, let us have some sense of sanity. Ma-step kita backward and tulukon ta ang overall picture, together with a prayer.”
‘NOT THE GOVERNMENT, BUT THE VIRUS’
Sa bahin sang Malacañang, una naman nga ginpahayag ni Presidential Spokesperson Harry Roque nga indi sala sang gobyerno ukon kun sin-o man kun ngaa kinahanglan gihapon ipatuman ang istrikto nga lockdown.
‘Mutation of virus’ ang ginabasol sang gobyerno. “It’s not because of government; it’s because of the virus. It’s because the virus mutated: there’s now the UK, South African, Brazilian, and even the Philippine variant. Unfortunately all these variants made the disease more infectious and more transmissible,” pahayag ni Roque.
